دکتر حسن اسدزاده

قالَ رَسُولُ الله (ص): ... بَعَثَنی مُعَلِّماً مُیَسِّرَاً. خداوند مرا اشکال گیر و اشکال تراش نفرستاد، بلکه معلم آسان گیر با شاگردان فرستاده است.

بررسي رابطة ‌‌‌ظرفيت حافظة فعال و عملکرد تحصيلي ميان دانش‌آموزان پاية سوم راهنمايي شهر تهران

نویسنده: دکتر حسن اسدزاده

چكيده                                        

حافظة فعال سامانه‌اي ذهني است که کار اندوزش و پردازش موقتي اطلاعات را همزمان انجام مي‌دهد. اين حافظه نقشي بسزا در بسياري از اعمال و تکاليف شناختي، مانند فهميدن، اندیشيدن، محاسبه‌ کردن، استدلال‌ کردن، و ياد گرفتن ايفا مي‌کند. پژوهش حاضر با هدف بررسي رابطة ميان ظرفيت حافظة فعال و عملکرد تحصيلي ميان دانش‌آموزان پاية سوم‌راهنمايي انجام گرفته است. جامعة پژوهش متشکل از همة دانش‌آموزان پسر پاية سوم‌ راهنمايي شهر تهران است که در سال تحصيلي 85- 1384 مشغول به تحصيل بوده‌اند. نمونة آماري شامل 119 نفر بوده ‌است که به‌صورت تصادفي خوشه‌اي انتخاب شده‌اند. به‌منظور سنجش ظرفيت حافظة فعال دانش‌آموزان، آزمون "ظرفيت حافظة فعال" برگرفته از دانيمن و کارپنتر (1980) استفاده شده ‌است. از معدل نمرات دانش‌آموزان در دروس گوناگون نيز در حکم شاخص عملکرد تحصيلي استفاده شده‌است. داده‌ها مورد تجزيه و تحليل آماري قرار گرفته و نتايج نشان داده‌است که، ميان ظرفيت حافظة فعال و عملکرد تحصيلي رابطه‌اي مثبت و معنادار وجود دارد. دانش‌آموزاني که از ظرفيت حافظة فعال بالاتر برخودار بودند، عملکرد تحصيلي بالاتر داشتند. به‌همين ترتيب، دانش‌آموزاني که عملکرد تحصيلي بالاتر داشتند، از ظرفيت حافظة فعال بالاتر برخوردار بودند. اين نتايج مي تواند کاربردهايي براي آموزش و يادگيري اثربخش داشته ‌باشد که در مقالة حاضر به‌ ‌آن پرداخته خواهد شد.

كليد واژه‌ها: حافظة فعال، اندوزش و پردازش اطلاعات، آموزش، يادگيري

مقدمه

حافظة فعال[1] سامانه‌اي ذهني است که وظيفة اندوزش و پردازش موقتي اطلاعات را براي انجام دادن يک رشته از تکاليف پيچيدة شناختي، نظير ‌فهميدن، انديشيدن، محاسبه ‌کردن، استدلال ‌کردن و ياد گرفتن به عهده دارد (بدلي[2]، 1986،34). مفهوم و الگوي حافظة فعال را نخستين‌بار در سال 1974 بدلي و هيچ [3] مطرح كردند. آنان حافظة فعال را جايگزيني براي حافظة كوتاه مدت[4]  در نظر گرفتند. به‌نظر بدلي و هيچ (1974) الگوي اتكينسون و شيفرين[5] از حافظة انسان كه در آن حافظة كوتاه مدت سامانه‌اي واحد تلقي مي‌شد با مسائل و نارسايي‌هايي همراه بود. به اعتقاد آنان، اگرچه ميان حافظة كوتاه مدت و حافظة فعال، همپوشي و تشابه وجود دارد، ولي اين دو از جهاتي با يكديگر متفاوتند. حافظة كوتاه مدت به اندوزش موقتي اطلاعاتي اشاره دارد كه اين اطلاعات به ساختار دانش دائم و درازمدت ما وابسته نيست. در صورتي كه حافظة فعال سامانه‌اي چندبخشي است كه اندوزش و پردازش موقتي اطلاعات را همزمان انجام مي‌دهد.

حافظة فعال، كارگاه[6] نظام حافظه يا مولفة رابط حافظه است كه در آن اطلاعات تازه موقتا نگهداري مي‌شود و با اطلاعات حافظة دراز مدت تركيب مي‌شود. حافظة فعال همانند فضاي كار يا صفحة نمايشگر يك رايانه است. محتواي حافظة فعال، اطلاعات فعال شده ‌است، يعني چيزي كه ما هم‌اكنون دربارة آن فكر مي‌كنيم.‌ به اين دليل،‌ برخي از روان‌شناسان حافظة فعال را مترادف با هشياري مي‌دانند (وولفولك[7] ، 2001، صص 247-246). اصطلاح حافظة فعال بر‌اين موضوع تاكيد دارد كه مهم‌ترين جنبة حافظة كوتاه مدت دوام آن نيست، بلكه فعال بودن آن است. حافظة فعال همان جايي است كه ذهن روي اطلاعات كار مي‌كند،‌ آنها را براي ذخيره‌سازي يا دور انداختن سازمان مي‌دهد و به اطلاعات ديگر مرتبط مي‌سازد (اسلاوين[8]، 2006، ترجمة سيدمحمدي، ‌1385، ص 205).

الگوي حافظة فعال

براساس الگوي بدلي و هيچ (1974) و بدلي (1986)، حافظة فعال از سه مؤلفة متفاوت و مستقل تشكيل شده است. اين سه مؤلفه عبارتند از: (1) مجري مركزي، (2) حلقة واج‌شناختي، (3) صفحة ثبت ديداري- فضايي. اين الگو به علت ناتواني در تبيين برخي از مسائل شناختي بدلي (2000) مورد تجديد نظر قرار گرفت و مؤلفة انبارة رويدادي به آن افزوده شد.

 الگوي تجديد نظر شدة حافظة فعال ( بدلي، 2000)

مجري مركزي: مجري مركزي سامانه‌اي مستقل، هشيار و توجه‌گر است كه وظيفة كنترل،‌ نظارت و هماهنگي ورودي و خروجي اطلاعات از دو زير سامانة ديگر خود، ‌يعني حلقة واج‌شناختي و صفحة ثبت ديداري- فضايي را به عهده دارد. اين مؤلفه در حكم يك سازوكار[9] فعال شناختي،‌ وظيفة نظم‌دهي به اطلاعاتي را كه وارد حافظة فعال مي‌شوند و نيز بازيابي اطلاعات از حافظة بلندمدت را انجام مي‌دهد ( گتركول[10] و بدلي، 1993). انتخاب و استفاده از راهبردهاي گوناگون پردازش اطلاعات و حل مسائل نيز از ديگر وظايف مجري مركزي است (بدلي،‌2000).

حلقة واج‌شناختي: حلقة واج‌شناختي وظيفة اندوزش موقتي اطلاعات كلامي و گفتاري را انجام مي‌دهد. از نظر گتركول و بدلي (1993)،‌ حلقة واج‌شناختي خود از دو جزء تشكيل شده است: يكي خزانة واجي يا رمز صوتي كه اطلاعات كلامي يا شنيداري را براي چند ثانيه در خود نگه مي‌دارد،‌ ديگري،‌ حلقة توليد و كنترل واجي كه وظيفة نگهداري، كنترل و تمرين و  تكرار بازنماييهاي ذهني را به عهده دارد. مثلا،‌ وقتي كه ما مي‌كوشيم تا از طريق زمزمه كردن با خود، يك شماره تلفن را براي چند ثانيه به يادآوريم، در واقع از خزانة واجي خود استفاده مي‌كنيم.

يا وقتي كه خود را براي بلند صحبت‌كردن آماده مي‌كنيم، حلقة توليد و كنترل واجي، اطلاعات را به شكل گفتاري سازمان مي‌دهد و با تمرين و تكرار بازنمايي مي‌كند. حلقة واج‌شناختي نقشي بسيار مهم در يادگيري زبان[11]، به ويژه رشد و گسترش واژگان در كودكان دارد. همچنين، با توجه به اين‌كه محتواي يادگيري در مدارس‌، غالبا به صورت كلامي و نوشتاري ارائه مي‌شود،‌در اين پژوهش،‌ كاركرد حلقة واج‌شناختي حافظة فعال بييشتر مورد توجه بوده است.

صفحة ثبت ديداري- فضايي : صفحة ثبت ديداري- فضايي، همان‌طور كه از نام آن بر مي‌آيد، وظيفة اندوزش موقتي اطلاعات ديداري-‌ فضايي را به عهده دارد. نقش اين مؤلفه بهره‌گيري از تصوير ذهني‌،‌ استدلال فضايي و جهت‌يابي است. افزون براين،‌ از صفحة ‌ثبت ديدراي- فضايي مي‌توان براي تصويرسازي ذهني استفاده كرد كه نقشي بسزا در يادگيري،‌ حتي يادگيري اطلاعات كلامي دارد. حلقة‌ واج‌شناختي و صفحة ثبت ديداري- فضايي مستقل از يكديگر عمل مي‌كنند. مثلاً، تمرين و تكرار اعداد در حلقه‌ي واج‌شناختي و ترسيم و تجسم ترتيبات ديداري- فضايي آنها در صفحه‌ي ثبت ديداري- فضايي انجام مي‌شود (لاگي[12]، 1995،‌ شاه و ماياك[13]، 1996). در پژوهش حاضر، ظرفيت صفحة ثبت ديداري- فضايي حافظة فعال، مستقلا بررسي نشده است. با وجود اين،‌ همان‌طور كه گفته شد، صفحة ثبت ديداري- فضايي براي تصويرسازي ذهني اطلاعات دريافتي مي‌تواند مورد استفاده قرار گيرد. تصويرسازي ذهني نقشي مهم و تسهيل كننده در يادداري و يادآوري اطلاعات دريافتي، اعم از اطلاعات ديداري و كلامي دارد.

انبارة رويدادي[14]: انبارة رويداري،‌ اطلاعات را از منابع متعدد دريافت، ‌به صورت موقتي اندوزش و سپس براي ساخت يك رويداد ذهني با يكديگر تلفيق مي‌كند. توانايي تلفيق‌سازي اطلاعات از ديگر مؤلفه‌هاي حافظة فعال با حافظة بلندمدت و بازنمايي چندوجهي (كلامي و ديداري- فضايي) از اطلاعات، ويژگي ديگر انبارة رويدادي است. اين مؤلفه را نيز مجري مركزي كنترل مي‌كند (بدلي،‌2000).

سامانة چند مؤلفه‌اي حافظة فعال كه كار اندوزش و پردازش موقتي اطلاعات را همزمان انجام مي‌دهد،‌ داراي ظرفيت و سرعتي بسيار محدود است. "ظرفيت" به يك منبع انرژي يا نيروي ذهني اشاره دارد كه بعضي افراد بيشتر از ديگران از اين نيرو برخوردارند (جاست و كارپنتر[15]، 1992، ص 124).

با وجود اين،‌ شواهد پژوهشي متعدد حاكي از آن‌ است كه حافظة فعال نقشي بسيار اساسي و تعيين كننده در يادگيري و انجام دادن ديگر تكاليف پيچيدة شناختي دارد ( دانيمن و كارپنتر، 1980، 1983؛ دانيمن و گرين، 1986؛ انگل، كارولو و كولينز،‌ 1991؛‌ جاست و كارپنتر، 1992؛ گتركول و بدلي، 1993؛‌ بدلي،‌ گتركول و پاپاگنو، 1998؛ گتركول و پيكرينگ،‌2000؛ رايدينگ،‌ اسدزاده، گرملي و بانر،‌2001؛ كاريتي،‌ كورنولدي،‌ دي بني و رومانو، 2005؛‌ آلووي، 2006).

به‌طوركلي، افرادي كه حافظة فعالشان ظرفيت و كارايي بالاتر دارد، در مقايسه با كساني كه ظرفيت و كارايي حافظة فعالشان پايين‌تر است، عملكرد شناختي بهتر داشته‌اند. بنابراين، توجه به ظرفيت و كارايی حافظة ‌فعال يادگيرندگان،‌ بي‌گمان بر اثربخشي و كارآمدي فرايند آموزش و طراحي و ارائة مواد آموزشي كه هدف نهايي همة آنها ايجاد،‌ گسترش يا تسهيل يادگيري است،‌ اثرات مثبت مي‌گذارد. براين اساس، هدف اصلي پژوهش حاضر بررسي رابطة ميان ظرفيت حافظة فعال و عملكرد تحصيلي دانش‌آموزان بوده است. به بيان ديگر، آيا ميان ظرفيت حافظة ‌فعال دانش‌آموزان و عملكرد تحصيلي آنان رابطه‌اي معنادار وجود دارد؟

منبع: فصلنامه تعلیم و تربیت،بهار 1388.